Mot cai nhin tong the ve loi song, doi song gia dinh, ngay le cua nguoi Han Quoc

LOÁI SOÁNG CUÛA NGÖÔØI HAØN QUOÁC

Coù nhieàu giaû thuyeát cho raèng con ngöôøi Thôøi kyø ñoà ñaù cuõ baét ñaàu ñònh cö treân baùn ñaûo Trieàu Tieân khoûang töø caùch ñaây 40.000 ñeán 50.000 naêm, maëc duø vaäy vaãn chöa coù gì ñöôïc xaùc ñònh chaéc chaén ñeå cho bieát hoï coù phaûi laø toå tieân cuûa Haøn Quoác ngaøy nay hay khoâng. Moät soá ngöôøi thôøi ñoà ñaù cuõ ñaõ soáng trong hang ñoäng, soá khaùc xaây choã ôû treân maët ñaát baèng. Hoï soáng baèng hoa quaû vaø caùc loïai reã caây coù theå aên ñöôïc, baèng saên baén vaø caâu caù.

Con ngöôøi ôû thôøi kyø ñoá ñaù môùi, xuaát hieän treân baùn ñaûo Trieàu Tieân khoûang naêm thöù 4.000 Tr.CN. Ngöôøi ta tin raèng ngöôøi ôû kyø ñoà ñaù môùi ñaõ hình thaønh neân caùc toäc ngöôøi Trieàu Tieân. Ngöôøi ôû kyø ñoà ñaù môùi soáng ôû gaàn bieån, beân caùc bôø soâng tröôùc khi hoï tieán vaøo ñaát lieàn. Bieån laø nguoàn thöùc aên chính cuûa hoï. Hoï söû duïng löôùi, moùc caâu, vaø caàn caâu ñeå baét caù vaø ñaùnh baét caùc ñoäng vaät bieån coù voû.Veà sau hoï baét ñaàu troàng troït vôùi cuoác ñaù, lieàm ñaù vaø caùc coái xay.

Hoïat ñoäng gieo troàng luùa baét ñaàu töø kyû nguyeân ñoà ñoàng, caùc nhaø nguyeân cöùu cho raèng thôøi kyø naøy keùo daøi ñeán naêm 400 Tr.CN

Vì noâng nghieäp ñaõ trôû thaønh hoïat ñoäng chính, caùc laøng ñöôïc hình thaønh vaø vai troø daãn daét cuûa ngöôøi ñöùng ñaàu xuaát hieän cuøng vôùi caùc quyeàn haønh toái cao. Luaät phaùp tor73 neân caàn thieát ñeå cai trò coäng ñoàng. Vaøo thôøi kyø Gojoseon (naêm 2333 Tr.CN – 194 Tr.CN), moät boä luaät goàm 8 ñieàu ñaõ ñöôïc ñöa vaøo thöïc thi, nhöng chæ coù 3 ñieàu coøn ñöôïc bieát ñeán cho ñeán ngaøy nay. Ñoù laø caùc luaät sau: Thöù nhaát, baát kyø ai phaïm toäi möu saùt seõ laäp töùc bò töû hình; Thöù hai, nhöõng ai phaïm toäi saùt thöông ngöôøi khaùc seõ phaûi boài thöôøng töông töï; Thöù ba, nhöõng ngöôøi phaïm toäi troäm caép taøi saûn cuûa ngöôøi khaùc seõ trôû thaønh noâ leä cho chính naïn nhaân cuûa mình.

Nhaø ôû:

Nhaø ôû truyeàn thoáng cuûa Haøn Quoác vaãn gaàn nhö khoâng thay ñoåi töø thôøi kyø ba Vöông Quoác cho ñeán cuoái thôøi ñaïi Joseon (1392-1910)

Ondol, heä thoáng loø söôûi naèm döôùi saøn nhaø raát ñoäc ñaùo cuûa ngöôøi Haøn Quoác ñaõ ñöôïc söû duïng ñaàu tieân ôû phía baéc. Khoùi vaø hôi noùng ñöôïc daãn qua caùc oáng xaây döôùi saøn nhaø. Phöông nam aám aùp hôn, ondol ñöôïc duøng keát hôïp vôùi saøn nhaø baèng goã. Vaät lieäu chuû ñaïo döïng neân nhöõng caên nhaø truyeàn thoáng naøy laø ñaát seùt vaø goã. Giwa, coù nghóa laø nhaø coù lôïp maùi ngoùi maøu ñen ñöôïc laøm töø ñaát, thöôøng baèng ñaát seùt ñoû. Ngaøy nay, toøa nhaø laøm vieäc cuûa Toáng thoáng goïi laø Cheong Wa Dae hay Nhaø Xanh, vì ngoùi ñöôïc lôïp leân maùi coù maøu xanh.

Nhaø truyeàn thoáng thöôøng ñöïôc xaây maø khoâng caàn söû duïng moät chieác ñinh vít naøo vì ñöôïc gheùp chaét vôùi nhau baèng caùc choát goã. Nhaø daønh cho taàng lôùp thöôïng löu bao goàm moät soá caáu truùc taùch bieät, moät phoøng daønh cho phuï nöõ vaø treû nhoû, moät phoøng daønh cho nhöõng ngöôøi ñaøn oâng trong gia ñình vaø caùc vò khaùch cuûa hoï, vaø moät phoøng khaùc cho nhöõng ngöôøi gíup vieäc, taát caû caùc phoøng ñeàu coù töôøng bao quanh kheùp kín. Ñieän thôø toå tieân cuûa gia ñình ñöôïc xaây phía sau cuûa ngoâi nhaø. Thænh thoûang chuùng ta coù theå gaëp moät ao sen ñöôïc xaây ôû tröôùc ngoâi nhaø phía ngoaøi böùc töôøng.

Hình daùng ngoâi nhaø cuõng coù theå raát khaùc bieät giöõa mieàn Baéc laïnh leõo vaø mieàn Nam aám aùp. Nhöõng ngoâi nhaø ñôn giaûn thöôøng coù hình chöõ nhaät, vaø coù moät beáp, moät phoøng troï ôû beân caïnh taïo cho daùng toøan boä khu nhaø coù hình chöõ L nhö thöôøng gaëp ôû phía Nam vaø khu nhaø chöõ U hoaëc hình vuoâng vôùi saân chôi nhoû nhö thöôøng gaëp ôû phía Baéc.

Trang phuïc truyeàn thoáng:

Ngöôøi Haøn Quoác baét ñaàu deät vaûi baèng caây gai vaø caây dong, vaø nuoâi taèm ñeå deät luïa. Trong thôøi kyø ba Vöông quoác, ñaøn oâng maëc Jeogori (aùo khoùac ngoøai), Baji (quaàn daøi) vaø Durumagi (aùo choøang) cuøng vôùi muõ, daây löng. Phuï nöõ maëc Jeogori (aùo khoùac ngaén), vôùi hai daûi vaûi daøi ñöôïc buoäc chaët vaøo nhau ñeå taïo thaønh Otgoreum – nô, daøi kín chaân, maëc vôùi Chima – vaùy thaét eo cao, Duru – Magi vôùi Beoseon – taát traéng vaø ñoâi giaøy hình chieác thuyeàn. Nhöõng trang phuïc naøy, ñöôïc bieát ñeán vôùi teân goïi laø Hanbok, ñaõ ñöôïc löu truyeàn töø nhieàu naêm nay vôùi kieåu daùng haàu nhö khoâng thay ñoåi, ngoaïi tröø chieàu daøi cuûa Jeogori vaø Chima.

Trang phuïc truyeàn thoáng Hanbok thöôøng ñöôïc maëc vaøo nhöõng ngaøy leã ñaëc bieät nhö Teát Nguyeân Ñaùn, ngaøy leã Chuseok (Trung thu), vaø caùc ngaøy leã cuûa gia ñình nhö Hwangap, leã kæ nieäm sinh nhaät laàn thöù 60.

Ngöôøi Haøn Quoác yeâu maøu traéng, chính vì theá coøn ñöôïc goïi laø daân toäc ñoàng phuïc traéng.

MOÙN AÊN:

Trong ba yeáu toá cô baûn cuûa cuïoâc soáng – nhaø ôû, quaàn aùo vaø thöïc phaåm – thì nhöõng thay ñoåi trong thoùi quen aên uoáng ñaõ taùc ñoäng ñeán ngöôøi Haøn Quoác raát nhieàu. Gaïo vaãn laø löông thöïc chính cuûa haàu heát ngöôøi daân Haøn Quoác, nhöng trong theá heä treû ngaøy nay, nhieàu ngöôøi laïi thích aên ñoà aên Phöông Taây. Côm thöôøng ñöôï caên vôùi nhieàu thöùc aên khaùc, chuû yeáu laù caùc loïai rau xanh ñaõ neâm gia vò, suùp (canh), moùn aên haàm trong noài ñaát vaø thòt.

Böõa côm truyeàn thoáng cuûa ngöôøi Haøn Quoác khoâng theå thieáu ñöôïc moùn Kim chi, ñaây laø moùn aên ñöôïc laøm töø nhieàu loïai rau nhö caûi thaûo, cuû caûi, haønh xanh vaø döa chuoät. Caùc loïai kim chi thöôøng gaëp coù vò cay cuûa ôùt boät ñoû, coøn moät soá loaïi khaùc khoâng ñöôïc troän vôùi ôùt boät maø ñöôïc ngaâm trong nhöõng dung dòch taïo vò khaùc. Tuy nhieân toûi luoân ñöôïc cho vaøo kim chi ñeå taêng muøi vò cho moùn naøy.

Ngoøai kim chi, doenjang (moùn töông ñoã) vôùi khaû naêng choáng ung thö cuõng thu huùt nhieàu söï quan taâm cuûa caùc nhaø dinh döôõng hieän ñaïi. Ngöôøi Haøn Quoác thöôøng laøm Deonjang ngay taïi nhaø, baèng caùch luoäc chín haït ñaäu vaøng roài phôi chuùng trong boùng raâm, ngaâm trong nöôùc muoái, vaø ñeå leân men döôùi aùnh maët trôøi. Maëc duø vaäy, ngaøy nay raát ít gia ñình thöïc hieän ñaày ñuû quy trình naøy taïi nhaø, phaàn lôùn caùc gia ñình ñeàu mua doenjang do nhaø maùy saûn xuaát cheá bieán.

Trong soá caùc moùn thòt, moùn bulgogi (thöôøng laøm baèng thòt boø) vaø galbi (söôøn boø hoaëc söôøn lôïn) taåm gia vò ñöôïc ngöôøi Haøn Quoác vaø caùc khaùch nöôùc ngoøai öa thích nhaát.

Ngöôøi Haøn Quoác cuõng hay ñi aên nhaø haøng khi ñaõi khaùch hoaëc coù leã tieäc vui.

Vaên hoùa uoáng röôïu cuûa ngöôøi Haøn Quoác khaù chaët cheõ vaø theå hieän tö töôûng Nho giaùo, phaûi roùt cho ngöôøi coù vò trí cao nhaát hay lôùn tuoåi nhaát, uoáng caïn ly khoâng roùt tieáp giöõa chöøng. Ngöôøi Haøn Quoác hay môøi röôïu nhau, uoáng coù ñoà nhaém vaø thöôøng thì ngöôøi môøi seõ laø ngöôøi chi traû soá tieàn naøy.

ÑÔØI SOÁNG GIA ÑÌNH

Trong xaõ hoäi truyeàn thoáng Haøn Quoác, moät gia ñình ñieån hình thöôøng bao goàm caùc thaønh vieân thuoäc ba, boán theá heä soáng döôùi moät maùi nhaø. ÔÛ thôøi ñoù, tæ leä töû vong ôû treû sô sinh cao vaø moät gia ñình lôùn, ñoâng thaønh vieân thöôøng ñöôïc xem nhö coù nhieàu phuùc loäc, neân moïi nhaø thöôøng mong coù nhieàu con chaùu. Nhöng toác ñoä coâng nghieäp hoùa vaø ñoâ thò hoùa nhanh choùng trong nhöõng naêm 1960-1970 ôû Haøn Quoác ñaõ keùo theo xu höôùng khoáng cheá tæ leä sinh, vaø soá con trung bình cuûa moãi gia ñình giaûm maïnh, vaø chæ coøn töø moät ñeán hai con trong nhöõng naêm 80.

Do chòu aûnh höôûng cuûa ñaïo Khoång, ngöôøi con trai caû ñaûm nhaän traùch nhieäm truï coät trong gia ñình, taâm lyù troïng nam cuõng laø taâm lyù phoå bieán ôû Haøn Quoác. Ñeå giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà lieân quan ñeán taâm lyù troïng nam khinh nöõ, Chính phuû Haøn Quoác ñaõ söûa ñoåi haàu heát caùc vaên baûn luaät lieân quan ñeán quan heä gia ñình nhaèm ñaûm baûo söï coâng baèng giöõa con trai vaø con gaùi veà quyeàn thöøa keá.

Quaù trình coâng nghieäp hoùa ñaát nöôùc cuõng ñaõ khieán cho ñôøi soáng gia ñình cuûa ngöôøi Haøn Quoác trôû neân soâi noåi hôn vaø phöùc taïp hôn. Nhöõng ñoâi vôï choàng treû môùi thaønh hoân taùch khoûi ñaïi gia ñình vaø baét ñaàu cuoäc soáng rieâng. Ngaøy nay, haàu heát caùc gia ñình ñeàu laø nhöõng gia ñình haït nhaân vôùi trung taâm laø hai vôï choàng.

TEÂN GOÏI CUÛA NGÖÔØI HAØN QUOÁC

Teân cuûa ngöôøi Haøn Quoác thöôøng goàm ba chöõ Haùn, ñöôïc phaùt aâm thaønh ba aâm tieát tieáng Haøn. Chöõ ñaàu tieân laø hoï, hai chöõ coøn laïi laø teân.

Tuy nhieân, truyeàn thoáng naøy khoâng coøn giöõ nguyeân. Ña soá moïi ngöôøi vaãn theo truyeàn thoáng, nhöng ngaøy caøng coù nhieàu ngöôøi ñaët teân con caùi cuûa hoï chæ baèng chöõ Haøn, khoâng theå vieát baèng chöõ Haùn.

Rieâng hoï cuûa moãi ngöôøi thì vaãn khoâng thay ñoåi. Caùc thay ñoåi chuû yeáu laø vôùi teân goïi. Coù khoûang 300 hoï khaùc nhau ôû Haøn Quoác, nhöng coù moät soá ít hoï phoå bieán chieám ña soá trong daân soá Haøn Quoác. Nhöõng hoï phoå bieán nhaát phaûi keå ñeán Kim, Lee, Park hay Pak, An, Jang, Jo hay Cho, Choe hay Choi, Jong hay Cheong, Han, Gang hay Kang, Yu hay Yoo vaø Yun hay Yoon.

Nhöõng phuï nöõ Haøn Quoác khoâng ñoåi theo hoï choàng sau khi thaønh hoân, khaùc vôùi vieäc khi ngöôøi Myõ goïi “Baø Smith” (Mrs. Smith) thì coù nghóa laø baø aáy laø vôï cuûa moät ngöôøi ñaøn oâng hoï Smith. ÔÛ Haøn Quoác, khi moät ngöôøi phuï nöõ töï giôùi thieäu mình laø “coâ Kim” (Mrs. Kim) thì coù nghóa laø Kim laø hoï khai sinh cuûa coâ aáy.

Moät soá phuï nöõ töï nhaän hoï cuûa mình theo hoï cuûa ngöôøi choàng, nhöng ñieàu naøy raát ít khi xaûy ra. Ngöôøi Haøn Quoác khoâng thích goïi ngöôøi khaùc theo teân chæ tröø tröôøng hôïp laø baïn beø thaân thieát. Ngay caû anh chò em ruoät ñoái vôùi nhau, ngöôøi ít tuoåi hôn cuõng khoâng neân goïi ngöôøi lôùn tuoåi baèng teân, maø neân goïi laø eonni, coù nghóa laø “chò” hoaëc oppa, coù nghóa laø “anh’.

LEÃ HOÄI

           Tröôùc ñaây, leã hoäi chæ laø theo nghi leã toân giaùo. Cho tôùi thôøi kyø caùc vöông quoác thoáng nhaát, leã hoäi taï ôn Trôøi ñaõ cho vuï muøa boäi thu môùi ñöôïc chính thöùc toå chöùc. Caùc leã hoäi ñoù laø Yeonggo (Muùa troáng goïi hoàn) cuûa Buyeo, Dong-Maeng (Nghi leã cuùng toå tieân) cuûa Goguryeo, vaø mucheon (thieân vuõ) cuûa Dongye. Caùc leã hoäi thöôøng ñöôïc toå chöùc vaøo thaùng Möôøi, sau moãi vuï muøa, chæ tröø leã Yeonggo ñöôïc toå chöùc vaøo thaùng Möôøi hai (tính theo aâm lòch).

           Truyeàn thoáng vui chôi sau vuï thu hoaïch muøa thu vaø ñoùn chaøo naêm môùi trong khoâng khí vui veû, phaán chaán coøn ñöôïc keùo daøi ñeán caùc thôøi vua vaø caùc trieàu ñaïi sau naøy, maëc duø moãi trieàu vua ñeàu coù nhöõng söûa ñoåi rieâng cho ngaøy hoäi truyeàn thoáng coù moät phong caùch rieâng. Do nhòp soáng cuûa cuoäc soáng hieän ñaïi, Haøn Quoác ngaøy nay ñaõ maát ñi raát nhieàu ngaøy leã truyeàn thoáng.

           Nhöng moät soá ngaøy leã vaãn ñöôïc kyû nieäm töng böøng cho tôùi ngaøy nay. Moät trong nhöõng ngaøy leã ñoù laø leã Teát aâm lòch, ngaøy ñaàu tieân trong naêm theo lòch aâm, thöôøng rôi vaøo cuoái thaùng Moät hoaëc ñaàu thaùng Hai theo döông lòch. Ñaây laø dòp ñeå moïi thaønh vieân trong gia ñình ñoøan tuï

           Moïi ngöôøi ñeàu maëc aùo truyeàn thoáng honbok hoaëc choïn cho mình nhöõng boä quaàn aùo ñeïp nhaát, caû gia ñình cöû haønh leã thôø cuùng toå tieân . Sau leã nghi naøy, nhöõng ngöôøi ít tuoåi trong gia ñình seõ cuùi laïy nhöõng ngöôøi lôùn tuoåi trong gia ñình

           Nhöõng ngaøy leã lôùn khaùc trong naêm laø ngaøy raèm thaùng Gieâng -Daeboreum. Vaøo ngaøy naøy, noâng daân vaø ngö daân thöôøng caàu nguyeän cho moät muøa troàng troït vaø vuï caù boäi thu, caùc gia ñình caàu mong moät naêm laøm aên phaùt ñaït, traùnh ñöôïc moïi ñieàu ruûi ro, xui xeûo baèng caùch chuaån bò caùc moùn aên ñaëc bieät töø caùc loïai rau xanh coù trong muøa.

           Vaøo dòp leã Dano (Teát Ñoan Ngoï ), vaøo ngaøy 5-5 aâm lòch, ngöôøi noâng daân nghæ vieäc ñoàng aùng caû ngaøy ñeå tham gia leã hoäi sau khi vieäc gieo troàng ñaõ hoøan thaønh, trong khi phuï nöõ goäi ñaàu baèng caùc loïai nöôùc thôm ñaëc bieät ñun töø laù moáng maét coù yù nghóa ngaên chaën moïi ñieàu khoâng may maén. Dano (Teát Ñoan Ngoï) tröôùc ñaây laø ngaøy leã lôùn, nhöng caøng ngaøy söï quan taâm cuûa moïi ngöôøi caøng bò giaûm bôùt, neân chæ coøn duy trì theo nghi thöùc truyeàn thoáng ôû moät soá ít nôi.

Chuseok (Raèm trung thu), ngaøy traêng troøn nhaát trong naêm rôi vaøo naøgy 15 thaùng 8 theo lòch aâm, laø ngaøy leã ñöôïc ngöôøi Haøn Quoác hieän ñaïi tham gia ñoâng ñuû nhaát.

Trong soá nhöõng ngaøy leã toàn taïi ñeán ngaøy nay coøn coù leã Phaät Ñaûn, vaøo ngaøy 8 thaùng 4 theo lòch aâm, vaø leã Giaùng sinh khoâng chæ ngöôøi theo ñaïo Tin Laønh maø caû thanh nieân treû cuøng tham gia. Vaøo ngaøy Phaät Ñaûn, moät nhoùm ñoâng caùc Phaät töû dieãu haønh qua trung taâm Seol, caùc ñöôøng phoá chính ngaøy hoâm ñoù ñöôïc trang hoøang vôùi nhöõng chieác ñeøn loàng hình hoa sen.

CAÙC LEÃ TRUYEÀN THOÁNG GIA ÑÌNH

Ngaøy sinh vaø leã 100 ngaøy: Haàu heát nhöõng ngöôøi phuï nöõ Haøn Quoác ñeàu sinh con ôû beänh vieän, vaø sau khi em beù sinh ñöôïc 100 nngaøy, ngöôøi Haøn Quoác thöôøng môû tieäc thieát ñaõi baïn beø vaø ngöôøi thaân trong gia ñình, chuùc möøng cho söï maïnh khoûe vaø lôùn khoân cuûa em beù.

Khi em beù troøn moät tuoåi, ngöôøi Haøn Quoác seõ laøm leã chaün naêm. Phong tuïc laøm thoâi noâi naøy cuûa ngöôøi Haøn Quoác cuõng gioáng nhö ngöôøi Vieät Nam. 

Hoân leã: Theo phong tuïc ngaøy xöa, Cha meï ñaët ñaâu con ngoài ñoù, tuy nhieân tình traïng naøy ñaõ ngaøy caøng trôû neân ít ñi, tuy nhieân keå caû trong xaõ hoäi hieän ñaïi, söï heïn hoø öôùc heïn hoân leã giöõa hai gia ñình vaãn coù tieáng noùi quan troïng nhaát ñònh vaø thöôøng khi boá meï ñaõ löïa choïn thì ñoàng nghóa vôùi vieäc hoân leã seõ thaønh coâng. Do tyû leä nam nhieàu hôn nöõ, nhöõng naêm gaàn ñaây, xu höôùng laáy vôï ngöôøi nöôùc ngoaøi cuûa Haøn Quoác ngaøy caøng nhieàu leân.  

Ngöôøi Haøn Quoác tieán haønh hoân leã taïi moät ñòa ñieåm chuyeân tieán haønh hoân leã vaø coù chuû leã ñieàu khieån. Chuû leã thöôøng laø thaày giaùo hoaëc caáp treân, laõnh ñaïo cuûa coâ daâu chuù reå, cuõng coù theå nhôø moät ngöôøi noåi tieáng naøo ñoù ôû ñòa phöông ñaûm nhaän. Chuù reå seõ maëc compleâ vaø coâ daâu seõ maëc vaùy traéng kieåu chaâu Aâu khi laøm leã, nhöng aùo quaàn truyeàn thoáng seõ vaãn phaûi maëc vaøo nhöõng nghi leã khaùc.  

Tieán haønh nghi leã xong seõ veà nhaø choàng, coâ daâu môùi seõ maëc Haøn phuïc vaø chaøo vaø ra maét moïi ngöôøi trong gia ñình. 

Ñi ñaùm cöôùi ngöôøi Haøn Quoác cuõng möøng tieàn, tieàn ñöôïc boû vaøo bao vaø göûi vaøo thuøng leã taïi nôi tieán haønh hoân leã.   

Möøng thoï 60 tuoåi: Ngaøy xöa, ôû Haøn Quoác 60 tuoåi ñaõ laø thöôïng thoï, gia ñình naøo coù ngöôøi 60 tuoåi cuõng laøm tieäc ñeå khoaûn ñaõi moïi ngöôøi trong laøng. Con chaùu seõ mua quaàn aùo ñeïp cho boá meï cuõng nhö chuaån bò nhöõng ñoà aên ngon cho boá meï oâng baø vaø caàu mong boá meï oâng baø maïnh khoeû soáng laâu.      

Tang leã: Ngöôøi Haøn Quoác vaãn tin raèng con ngöôøi coù hai phaàn xaùc vaø hoàn. Vaø haàu heát caùc ñaùm tang cuûa ngöôøi Haøn Quoác ñeàu laøm taïi beänh vieän. Tang phuïc seõ laø maøu ñen. Khaùch ñeán vieáng seõ giaønh moät vaøi giaây ñeå maëc nieäm ngöôøi ñaõ maát vaø hoï cuõng thöôøng chuaån bò tieàn. 

Caùc ngaøy quoác leã:

Claudia Schiffer
[Trở về]